Λέξεις που χάνονται στα χρόνια: 8 λέξεις που άκουγες από την γιαγιά σου και κινδυνεύουν να χαθούν.
Η ελληνική γλώσσα δεν παύει ποτέ να μας εκπλήσσει! Γλωσσικά δάνεια, αντιδάνεια και λέξεις που προέρχονται από την αρχαία ελληνική, συνθέτουν μια γλώσσα με τεράστιο γλωσσικό πλούτο και αστείρευτο ενδιαφέρον για έρευνα.
Σε αυτό το άρθρο εξετάζονται 8 λέξεις, οι οποίες έχουν περιέλθει σε αχρηστία και χάνονται από τους νεότερους ομιλητές της ελληνικής γλώσσας. Λέξεις γνωστές από τους παππούδες και τις γιαγιάδες μας, που μας μεταφέρουν σε μια άλλη εποχή.
Πολλές από αυτές ίσως δεν τις έχεις ξαναδεί ή είχες ξεχάσει ότι τις γνώριζες. Ίσως πεις «τι μου θύμισες τώρα», ίσως σου φανούν κινέζικα, ίσως πάρεις την γιαγιά σου τηλέφωνο να κάνεις έλεγχο γνώσεων. Αρκετές είναι καταγεγραμμένες σε λογοτεχνικά κείμενα, στην ποίηση και στα ρεμπέτικα τραγούδια.
Εσύ ποιες από αυτές γνωρίζεις;
Σαφρακιασμένος
Από το ρήμα σαφρακιάζω, που σημαίνει ζαρώνω από το νερό. Η ερμηνεία προέρχεται από παλαιότερα λεξικά, καθώς στα νεότερα η λέξη δεν απαντάται. Μπορεί να σημαίνει επίσης ζαρωμένος από τα γεράματα, από τον ήλιο, από τις δυσκολίες, από αρρώστιες ή από ασχήμια. Γενικώς, η λέξη έχει αρνητική χροιά και όταν χρησιμοποιείται είναι υποτιμητική. Η λέξη συναντάται στον Καραγκιόζη, όπου ο Μπαρμπαγιώργης τον αποκαλεί «σαφρακιασμένο», ενώ ο ίδιος ο Καραγκιόζης απευθύνεται στα παιδιά του και τα χαρακτηρίζει «σαφρακιασμένα».
Μπαγιόκο
Θεωρείται αργκό και για αυτό δεν υπάρχει στα λεξικά της νέας ελληνικής γλώσσας. Σημαίνει το χρήμα, τα λεφτά μεγάλης αξίας. Ετυμολογικά προέρχεται από το ιταλικό baiocco (=χάλκινο παπικό νόμισμα). Ο μπαγιοκλής είναι αυτός που έχει πολλά χρήματα. Η λέξη διασώζεται ως σήμερα σε ρεμπέτικα τραγούδια.
Γκώνω
Η λέξη σημαίνει πρήζομαι, εξογκώνομαι από το φαγητό, είμαι κορεσμένος. Η ερμηνεία βρίσκεται κοντά στις λέξεις σκάω από το φαγητό ή μπουχτίζω. Για παράδειγμα: «έγκωσα από το πολύ φαγητό», ή «τα γλυκά με γκώνουν». Προέρχεται από το ρήμα ογκώ, ογκώνω (μεσαιωνικός τύπος). Χρησιμοποιείται και μεταφορικά όπως: «Γκώσαμε από τις κακές ειδήσεις!».
Γεβεντίζω
Απαντάται και ως γιβεντίζω, που σημαίνει ρεζιλεύω, διαπομπεύω. Αποτελεί δάνειο από το γαλλικό gibet (=κρεμάλα), όπου κρεμούσαν τους διαπομπευμένους. Στην Κρήτη συναντάται και ως ξεγιβεντίζω, ενώ οι πράξεις αποκαλούνται γίβεντα. Για παράδειγμα: «Τι ήθελες, να μαθευτούν τα γίβεντά σου σε όλο το νησί;».
Φιούμπα
Είναι η πόρπη, η αγκράφα για παράδειγμα, σε ένα παπούτσι ή σε μια ζώνη. Προέρχεται από το ιταλικό fibbia που φέρει την ίδια σημασία. Χρησιμοποιείται σε συμφραζόμενα που σχετίζονται με την μόδα για να περιγράψει ενδύματα. Η λέξη συναντάται σε πολλά λογοτεχνικά κείμενα, ενώ σήμερα χρησιμοποιείται συχνότερα η λέξη αγκράφα.
Αποτάζω
Ή αλλιώς ποτάζω, σημαίνει αποκτώ, βάζω κατά μέρος. Προέρχεται από το ρήμα αποτάζω/αποτάσσω που ετυμολογικά βγαίνει από το αρχαίο ρήμα υποτάσσω. Για παράδειγμα: «Είναι άχρηστος, μια δραχμή δεν μπορεί να αποτάξει». Συναντάται σε ρεμπέτικα τραγούδια και στην ποίηση.
Γαζέτα
Η λέξη αρχικά σήμαινε το χάλκινο νόμισμα με μικρή αξία, ενώ στην συνέχεια απέκτησε την ερμηνεία της εφημερίδας από το ιταλικό gazzetta. Η γαζέτα αρχικά ήταν νόμισμα της Βενετίας. Όταν κυκλοφόρησαν οι πρώτες εφημερίδες πωλούνταν μια εφημερίδα έναντι μιας γαζέτας. Ίσως για αυτό ονομάστηκαν οι εφημερίδες έτσι. Παρόλα αυτά οι δύο σημασίες συνυπήρξαν για πολλά χρόνια.
Τράφος
Σημαίνει το χαντάκι, και απαντάται σε αγροτικά συμφραζόμενα. Η λέξη προέρχεται από την τάφρο, έχοντας υποστεί μετάθεση. Η τάφρος σχηματίζεται όταν το χώμα έχει σκαφτεί δημιουργώντας ανάχωμα. Η λέξη συναντάται σε λογοτεχνικά κείμενα.
Ως φυσική εξέλιξη η νέα ελληνική γλώσσα στηρίζεται στην αρχαία ελληνική και είναι απόλυτα λογικό οι λέξεις να συνδέονται ετυμολογικά με την αρχαία. Η ελληνική γλώσσα, όμως, έχει δεχτεί επιδράσεις και από άλλες γλώσσες και έχει υιοθετήσει και εξελληνίσει λέξεις. Το φαινόμενό αυτό είναι πολύ σύνηθες στις γλώσσες και ονομάζεται «γλωσσικό δάνειο».
Η ελληνική γλώσσα έχει δεχτεί τέτοιες επιρροές από την τουρκική γλώσσα κατά την παραμονή των Οθωμανών Τούρκων στον ελλαδικό χώρο, από την ιταλική γλώσσα με μεγάλη επιρροή, κυρίως στην επτανησιακή διάλεκτο, αλλά και από την γαλλική και την αραβική γλώσσα.
Σήμερα, πολλές λέξεις προέρχονται από την αγγλική γλώσσα και έχουν ελληνοποιηθεί ή έχουν προστεθεί ελληνικές καταλήξεις όπως γκουγκλάρω, τσεκάρω, κλικάρω αποδεικνύοντάς μας ότι η γλώσσα ποτέ δεν σταματάει να εξελίσσεται και να αλλάζει.
Γράφει η Μύριαμ Τρυπίδη
Η Μύριαμ Τρυπίδη είναι φιλόλογος, απόφοιτη του Πανεπιστημίου Κρήτης, με δύο μεταπτυχιακούς τίτλους σπουδών στις Επιστήμες της Αγωγής, στον τομέα της Τεχνολογίας και Επικοινωνίας. Παράλληλα, διαθέτει πολυετή επαγγελματική εμπειρία στο κομμάτι των πωλήσεων και της ομορφιάς. Δείχνει ιδιαίτερο ενδιαφέρον για θέματα που άπτονται της εκπαίδευσης, του πολιτισμού, της ομορφιάς, των σχέσεων και του ευ ζην.
Εξερευνώντας δημιουργικά τον χώρο της αρθρογραφίας, συνδυάζει την φιλολογική της παιδεία με το ενδιαφέρον της για τη σύγχρονη κοινωνία και για θέματα που μας κάνουν να σκεφτούμε, να χαμογελάσουμε και να δούμε την καθημερινότητα διαφορετικά.
